Τι είναι οι ανεξάρτητες αρχές και ποιος διαλέγει τα μέλη τους;

Ανεξάρτητη αρχή είναι μια δημόσια αρχή που κάνει τη δουλειά της χωρίς να την εποπτεύει η κυβέρνηση. Ελέγχει, για παράδειγμα, αν γίνονται σωστά οι προσλήψεις στο Δημόσιο ή αν τηρείται το απόρρητο των επικοινωνιών.

Γιατί υπάρχουν;

Μελέτη ερευνητών του ΙΟΒΕ για τη διαΝΕΟσις, του 2025, καταγράφει τους βασικούς λόγους. Οι αρχές προστατεύουν ατομικά δικαιώματα. Λειτουργούν ως «θεσμικά αντίβαρα», δηλαδή ελέγχουν αμερόληπτα άλλες δομές του κράτους. Ρυθμίζουν αγορές που θέλουν ειδικές γνώσεις, όπως η ενέργεια και οι τηλεπικοινωνίες. Και κάποιες ιδρύθηκαν για να εφαρμοστούν οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ποιες προβλέπει το Σύνταγμα;

Πέντε, από την αναθεώρηση του 2001:

• την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (άρθρο 9Α)
• το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, ΕΣΡ (άρθρο 15, παράγραφος 2)
• την Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, ΑΔΑΕ (άρθρο 19, παράγραφος 2)
• το ΑΣΕΠ, για τον έλεγχο των προσλήψεων στο Δημόσιο (άρθρο 103, παράγραφος 7)
• τον Συνήγορο του Πολίτη (άρθρο 103, παράγραφος 9)

Με το όνομά τους το Σύνταγμα αναφέρει μόνο το ΕΣΡ και τον Συνήγορο του Πολίτη. Στις άλλες τρεις περιπτώσεις μιλά γενικά για ανεξάρτητη αρχή. Τους κοινούς κανόνες για όλες τους βάζει το άρθρο 101Α.

Λειτουργούν και άλλες, που δεν προβλέπονται στο Σύνταγμα. Ο Κανονισμός της Βουλής τις περιγράφει ως αρχές που έχουν συσταθεί με νόμο. Η μελέτη της διαΝΕΟσις μέτρησε συνολικά 26 ενεργές αρχές, ανάμεσά τους την Επιτροπή Ανταγωνισμού και την Ελληνική Στατιστική Αρχή.

Ποιος διαλέγει τα μέλη τους;

Η Διάσκεψη των Προέδρων της Βουλής. Σε αυτήν μετέχουν, μεταξύ άλλων, ο Πρόεδρος και οι Αντιπρόεδροι της Βουλής, οι πρόεδροι των διαρκών επιτροπών και οι πρόεδροι των κοινοβουλευτικών ομάδων.

Το άρθρο 101Α ορίζει: «Η απόφαση λαμβάνεται με πλειοψηφία των τριών πέμπτων των μελών της.»

Ο κανόνας των τριών πέμπτων μπήκε με την αναθεώρηση του 2019. Ως τότε το Σύνταγμα ζητούσε ομοφωνία ή, αλλιώς, πλειοψηφία τεσσάρων πέμπτων. Γι’ αυτό παλαιότερα κείμενα γράφουν άλλο κλάσμα, ενώ η σελίδα του ΕΣΡ γράφει απλώς «αυξημένη πλειοψηφία». Η ίδια αναθεώρηση πρόσθεσε ότι η θητεία των μελών παρατείνεται ώσπου να διοριστούν τα νέα.

Πόσο κρατά η θητεία και τι τους προστατεύει;

Το Σύνταγμα λέει ότι τα μέλη διορίζονται «με ορισμένη θητεία» και έχουν «προσωπική και λειτουργική ανεξαρτησία». Τα υπόλοιπα τα αφήνει στον νόμο.

Ο νόμος 3051/2002, όπως τροποποιήθηκε το 2021, ορίζει θητεία έξι ετών χωρίς ανανέωση. Εξαίρεση είναι το ΑΣΕΠ, όπου άλλος νόμος επιτρέπει παράταση της θητείας. Ένα μέλος μπορεί πάντως να διοριστεί σε ανώτερη θέση της ίδιας αρχής, με όριο δύο θητείες και δώδεκα χρόνια συνολικά.

Υπάρχουν και ασυμβίβαστα. Το ΕΣΡ γράφει ότι η ιδιότητα του μέλους του δεν συνδυάζεται με μια σειρά από άλλες ιδιότητες και δραστηριότητες.

Σε ποιον λογοδοτούν;

Στη Βουλή. Κατά τον Κανονισμό της, κάθε ανεξάρτητη αρχή υποβάλλει στον Πρόεδρο της Βουλής, ως τις 31 Μαρτίου κάθε χρόνου, έκθεση για το έργο της προηγούμενης χρονιάς. Η έκθεση πηγαίνει στην επιτροπή θεσμών και διαφάνειας ή σε άλλη αρμόδια επιτροπή.

Υπάρχει και δικαστικός έλεγχος. Το ΕΣΡ και το ΑΣΕΠ γράφουν στις σελίδες τους ότι οι πράξεις τους ελέγχονται από τα δικαστήρια.